گردشگری آذربایجان شرقی – گردشگری تبریز – بازار قدیمی تبریز – مراکز خرید تبریز – بازار بزرگ تبریز – بازار سنتی تبریز – نام بازارهای تبریز – بازار سنتی تبریز

 

یکی از جاذبه های گردشگری تبریز و از جمله بناهای تاریخی و مراکز خرید شهر تبریز در استان آذربایجان شرقی بازار قدیمی تبریز می باشد. بازار سنتی تبریز یکی از بزرگ ‌ترین و مهم‌ترین بازارهای سرپوشیده در سطح ایران و قارهٔ آسیا به‌ شمار می‌ رود. این بازار با مساحتی حدود یک کیلومتر مربع بزرگترین بازار سرپوشیدهٔ جهان است. این بازار از بازارچه‌ها، تیمچه‌ها، سراها و کاروانسراهای متعددی تشکیل یافته است. پیش‌تر به جهت قرارگیری شهر تبریز بر سر چهارراه جادهٔ ابریشم و گذر روزانهٔ هزاران کاروان از کشورهای مختلف آسیایی، آفریقایی و اروپایی از آن، این شهر و بازار آن از رونق بسیار خوبی برخوردار بوده است.
این بازار حدود ۳ سدهٔ پیش و پس از وقوع زمین ‌لرزهٔ تاریخی تبریز در سال ۱۱۹۳ قمری توسط نجفقلی خان دنبلی حاکم وقت تبریز بازسازی شده است. تاریخ بنای این مجموعه مشخص نیست؛ ولی بسیاری از جهانگردانی که از سدهٔ چهارم هجری تا دورهٔ قاجار از این بازار بازدید کرده‌اند، دربارهٔ آن اطلاعاتی ارائه داده‌اند.
بسیاری از گردشگران و جهانگردان نظیر ابن بطوطه، مارکو پولو، جاکسن، اولیای چلبی، یاقوت حموی، گاسپار دروویل، الکسیس سوکتیکف، ژان شاردن، اوژن فلاندن، جان کارت ‌رایت، جملی کاردی، کلاویخو، رابرت گرنت واتسن، حمدالله مستوفی و مقدسی از رونق و شکوه بازار تبریز تمجید کرده‌اند. این بازار با داشتن حدود ۵۵۰۰ باب حجره، مغازه و فروشگاه، ۴۰ گونه شغل، ۳۵ باب سرا، ۲۵ باب تیمچه، ۲۰ باب مسجد، ۲۰ باب راسته و راسته‌بازار، ۱۱ باب دالان و ۹ باب مدرسهٔ دینی، به‌عنوان اصلی‌ترین مرکز داد و ستد مردم تبریز شناخته می‌شود.

 

آدرس بازار قدیم تبریز :

بازار بزرگ تبریز یا بازار تاریخی شهر تبریز در خیابان جمهوری اسلامی ایران، خیابان شهید مدنی واقع است.

 

معماری بازار تبریز – پلان بازار تبریز :

هستهٔ مرکزی شهر تبریز در داخل یک چهارضلعی قرار گرفته و بازار تبریز در مرکز این چهارضلعی واقع شده‌است. این بازار از سمت شرق به عالی‌قاپو (مجموعهٔ کاخ‌های ولیعهد نشین) و از سمت غرب به مسجد جامع محدود شده و از سمت شمال، بخش‌هایی از شمال رودخانهٔ مهران ‌رود را شامل می‌شود و این دو بخش به وسیلهٔ پل‌های چوبی که در امتداد راسته ‌بازار قرار دارند، به هم متصل می‌شوند.
نخستین نقشه از بازار تبریز در سال ۱۳۲۷ هجری، در بخشی از نقشهٔ دارالسلطنهٔ تبریز و به دست اسدالله خان مراغه‌ای ترسیم شده‌ است. نقشهٔ این بازار در بخش شمال شرقی نقشهٔ مذکور رسم شده و اکثر جاهای مهم آن نظیر تیمچه‌ها و کاروانسراها در این نقشه نام‌گذاری شده‌اند. اغلب تیمچه‌ها و سرای‌ها بازار دارای سه طبقه‌ می باشند که طبقهٔ زیرین مخصوص انبار کالا، طبقهٔ دوم تجارتخانه و محل کار و طبقهٔ سوم جهت استراحت و آسایش طراحی شده است.
از نیمهٔ دوم سدهٔ سیزدهم، تاجران انگلیسی‌ تبار از طریق جادهٔ ابریشم و پس از عبور از شهرهای استانبول و طرابوزان، کالاهای تجاری خود را به بازار تبریز منتقل می‌کردند. این بازار در زمان عباس میرزا به مرکز تجارت انگلیسی‌ها مبدل شده بود.
تبریز پس از سدهٔ سیزدهم، پایگاه اصلی تجارت اروپا با مناطق شمالی ایران بشمار می‌رفت؛ به گونه ای که در سال ۱۲۵۶ خورشیدی، این شهر ۲۵ تا ۳۳ درصد از کل مراودات تجاری کشور را عهده‌ دار بوده و از این حیث برتر از تهران محسوب می‌شد. همچنین تا سال ۱۲۸۵ خورشیدی، تبریز مرکز اصلی تجارت ایران با آسیای میانه شناخته می‌شد.
اروپاییان آینه، انواع پارچه های ابریشمی، مخملی و نخی، پنبه، چلوار، چیت موصلی، شکر، شیشه، فلز، قند و سایر محصولات ماشینی را وارد تبریز می‌کردند. بازاریان تبریزی نیز ابریشم و مقداری ابریشم ماشینی، اسلحه، تنباکو، خشکبار، رنگ، شال، مازو و موم به بازرگانان اروپایی می‌فروختند. البته همواره این داد و ستدها به نفع اروپاییان تمام می‌شده است.
پیش‌تر یکی از ارکان‌های اصلی و اساسی بازار تبریز، ارامنه بودند؛ به طوری که یکی از گردشگران فرانسوی از جایگاه ویژه و ممتاز مغازه‌های آن‌ها در این بازار در تجارت با تاجران روس خبر داده‌است. ارامنه داد و ستد بسیاری با اروپاییان داشتند؛ به گونه‌ای که ارامنهٔ گرجستان برای نخستین‌ بار کالاهای انگلیسی را از استانبول خریداری کرده و وارد مناطق شمالی ایران کردند.

 

بازارچه‌های بازار تبریز :

بازار تبریز با طاقها و گنبدهای بلند آجری شامل بازار امیر ، بازار کفاشان، راسته بازار، بازار حلاجان، یمینی دوز بازار، راسته کهنه، بازار حاج محمد حسین، بازار مشیر، بازار دلاله زن بزرگ، بازارچه صفی، بازار امیر ابوالحسن، سرای حاج رسول، سرای حاج میرزا علی نقی، تیمچه، سرای شیخ کاظم، تیمچه حاج صفر علی ، تیمچه و دالان میرزا شفیع ، تیمچه ملک و … که به اختصار به چند اثر اشاره می شود.

 

بازار امیر تبریز :

بازار امیر یکی از مهم‌ترین و پررونق‌ترین بازارهای تبریز است. میرزا محمدخان امیرنظام، فرزند شیخ علی‌خان وزیر شاه سلیمان و نوهٔ میرآخور شیخ صفی‌الدین اردبیلی، این بازار را بنا نهاده ‌است. وی در زمان ولی‌عهدی عباس میرزای نایب‌السلطنه وارد تبریز شده و به‌جهت حمایت‌های او به سمت امیرنظامی رسیده ‌است.

 

بازار بلورفروشان تبریز :

بازار بلورفروشان (قیزبستی) پیش‌تر مکان فروش بهترین وسایل شیشه‌ای از جمله بلور در سطح تبریز بوده‌ است. تیمچه‌ها و سراهای آن شامل تیمچهٔ قندفروشان، تیمچهٔ مظفریه، دالان بادامچی‌لر، دالان حاج شیخ، دالان میرزا مهدی، سرای میرزا مهدی و سرای گرجیلر (جورجیلر) می‌شود.

 

بازار حرمخانه ی تبریز :

از تیمچه‌ها و سراهای بازار حرمخانه می‌توان به تیمچهٔ سعدیه، تیمچهٔ هاشمیه، سرای آلمانی‌ها و سرای صاحب ‌دیوان و ساختمان سنگی کلانتری ۸ سابق اشاره نمود.

 

بازار شیشه ‌گرخانه تبریز :

بازار شیشه‌گرخانه در گذشته محل فروش انواع شیشه بوده و بیش‌تر دکان‌های آن به شیشه‌سازی مشغول بوده‌اند. این بازار پیش‌تر از دو سرا به نام‌های حاج رسول و میرزا علی‌النقی تشکیل یافته بود؛ ولی شهرداری تبریز این دو سرا را تخریب کرده و در محل آن‌ها، بازار و پارک شمس تبریزی را احداث نمود. امروزه بازار شیشه‌گرخانه محل عرضهٔ انواع لوازم آرایشی و لوازم‌التحریر است.

 

بازار صادقیه تبریز :

بازار صادقیه از گذشته تا به امروز، محل فروش انواع قالی دست‌بافت تبریز بوده‌ است. از تیمچه‌ها و سراهای معروف این بازار می‌توان تیمچهٔ حاج رحیم، دالان خونی، سرای بزرگ شاهزاده، سرای دباغایی، سرای دودری، سرای قدیم سید حسین، سرای کوچک شاهزاده و سرای میانهٔ سید حسین نام برد.

 

بازار عباچی تبریز :

تیمچهٔ اخلاقی، تیمچهٔ حسینی، تیمچهٔ شعرباغان و سرای میراسماعیل از تیمچه‌ها و سراهای مهم بازار عباچی محسوب می‌گردند.

 

بازار کفاشان تبریز :

بازار کفاشان یکی از عمده‌ترین مکان‌های تولید و عرضهٔ کفش در تبریز است. تیمچه‌ها و سراهای متعدد این بازار، محل دوخت و تولید انواع کفش است. از مهم‌ترین تیمچه‌ها و سراهای بازار کفاشان می‌توان به تیمچهٔ امید، تیمچهٔ حاج ابوالقاسم، سرای امید و سرای حاج ابوالقاسم اشاره کرد.

 

بازار یمنی‌ دوز تبریز :

بازار یمنی‌دوز در گذشته محل دوخت نوعی کفش محلی به نام یمنی بوده‌است. تیمچهٔ شفیع و سراهای آقا، شاهزاده و شفیع، از مشهورترین تیمچه‌ها و سراهای این بازار به‌شمار می‌روند.

 

راسته ‌بازار تبریز :

راسته ‌بازار یکی از بزرگ‌ترین بازارچه‌های بازار تبریز است. تیمچه‌ها و سراهای متعددی در این بازار وجود دارد که محل عرضهٔ بسیاری از اقلام مورد نیاز مردم است و از این حیث به بازار ملی نیز شهرت دارد. تیمچهٔ حاج تقی، تیمچهٔ حاج شیخ، تیمچهٔ حاج صفرعلی، تیمچهٔ حاج محمدقلی، تیمچه‌های دودری، دالان خان، سرای حاج محمدقلی، سرای درعباسی، سرای دودری، سرای شیخ کاظم، سرای کچه‌چی‌لی، سرای گرچیلر، سرای میرزا مهدی، سرای میانهٔ حاج سید حسین، سرای میرزا جلیل و سرای نوی حاج سید حسین از مهم‌ترین تیمچه‌ها و سراهای راسته‌بازار محسوب می‌شوند.

 

تیمچه‌ مظفریه‌ تبریز :

معروف ترین بخش بازار تبریز تیمچه مظفریه است و از مهمترین و زیبا ترین بخش های بازار تاریخی تبریز است و ارتقای وضعیت فعلی آن از اولویت های کاری این سازمان در حوزه آماده سازی بازار تبریز برای ثبت در فهرست آثار جهانی است.
تیمچه مظفریه در زمان ولیعهدی مظفرالدین میرزای قاجار به سال یک هزار و سیصد و پنج هجری قمری ساخته شد. بانی آن حاج شیخ محمد جعفر قزوینی از بازرگانان تبریز بوده است . با توجه به اینکه هر بنای نوبنیادی در تبریز اگر مورد توجه ولیعهد وقت قرار می گرفت بایستی آن را به ولیعهد پیشکش می کردند این بازرگان کاردان نیز بنا را به نام مظفرالدین میرزا مظفریه نامید که مورد تحسین ولیعهد قرار گرفت و از تصاحب و تملک آن خودداری کرد.
در حال حاضر تیمچه مظفریه یکی از مراکز عمده تجارت و صدور فرش آذربایجان و ایران است و از شهرتی جهانی برخوردارست. این تیمچه دو طبقه دارد که هر طبقه آن بیست و شش حجره فرش فروشی را در خود جای داده است .
بازار تبریز در سال ۱۳۵۴ خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. همچنین بازار تبریز در مردادماه سال ۱۳۸۹ به عنوان نخستین بازار جهان در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفته است./n