آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی

مقبره یا بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی یکی از مکان‌های تاریخی و با ارزش شهر اردبیل است.
در این محوطه علاوه بر مقبره شیخ صفی‌الدین اردبیلی، مقبره‌های شاه اسماعیل اول نخستین پادشاه صفویه و همسر شاه اسماعیل، مادر شاه طهماسب و نیز برخی از مشایخ و صاحب ‌منصبان دوران صفوی و نیز کشته ‌شدگان جنگ چالدران، قرار دارد.
منزل و خانقاه شیخ صفی در همین مکان قرار دارد، و بر طبق وصیّت شیخ ، جنازه اش را در اتاقی جنب خلوتخانه و باغچه و حوضخانه دفن کردند و بر قبر او بنایی ایجاد کردند.

معماری بقعه شیخ صفی الدین اردبیل :

بنای کم نظیر شیخ صفی الدین اردبیلی از ساختار معماری بسیار ارزشمندی برخوردار است که گرد هم آمدن فضایل هنری آن را در مجموعه‌های تاریخی ایران شاخص و متمایز نموده‌ است.
سردر اصلی و کاشی کاری بقعه شیخ صفی الدین تا سال ۱۳۲۱ خورشیدی در ضلع شمالی میدان فعلی عالی قاپو قرار داشته که در آن سال بقایای سردر به دستور اداره کل باستان شناسی برداشته شد و کاشیهای معرق آن فعلاً در انبار بقعه نگهداری می‌شوند. سردر یاد شده در زمان شاه عباس دوم برای بقعه ساخته شد و زیر نظر اسماعیل نقاش اردبیلی در سال ۱۰۵۷ به اتمام رسید. در حال حاضر هیچ گونه آثاری از این سردر مشهود نیست. امروزه از ضلع خاوری میدان عالی قاپو با گذشتن از در چوبی بزرگ وارد حیاط مشجر مستطیل شکل بقعه به ابعاد ۹۲*۲۶٫۵ متر می‌شویم. دور تا دور این حیاط با دیوارهای آجری که از روی ازاره سنگی و به صورت تاقنما ساخته شده محصور گشته ‌است.
ضلع خاوری حیاط یادشده با دری به ابعاد ۱۴۵۰*۵۷۰ سانتی متر غیر مسقف باز می‌شود. این راهرو بینابین حیاط بزرگ مشجر و صحن اصلی قرار دارد. راهروی مذکور با دری در ضلع شمالی به محوطه شهیدگاه و در ضلع جنوبی به محوطه ‌ای معروف به چله خانه یا قربان گاه مرتبط می‌شود که در سال‌های اخیر در مشرف به شهیدگاه مسدود شده‌است. دیوارهای جانبی این راهرو دارای تاقنمای کاشی کاری بوده که به مرور بهم ریخته و اکنون قسمتی از آن بازسازی شده‌است. راهرو مذکور با گذشتن از محوطه کوچک درگاه سنگی به صحن اصلی متصل می‌شود. صحن اصلی حیاطی است مستطیل شکل به ابعاد ۳۰٫۴۰*۱۶٫۱۰ متر مفروش با تخته سنگهای صاف که حوضی در وسط آن قرار دارد. درگذشته در وسط این حوض چاه آبی بوده ‌است که با استفاده از سطل و طناب برای وضو گرفتن از آن استفاده می‌شده ‌است. این چاه در حال حاضر مسدود است.
در کنار قبر شیخ صفی الدین، مقبره شاه اسماعیل به شکل بنای مربعی کوچکی است که روی آن گنبد نسبتا بزرگی بنا شده است. روی قبر شاه اسماعیل صندوق مرصع فوق العاده نفیس و گران قیمتی نصب شده که از شاهکارهای هنری ارزنده دوره صفوی است. خوشبختانه این اثر هنری نفیس به تاراج روس نرفت. وقتی لشکر روس از بردن صندوق به دلیل قرار گرفتن در زاویه ای که دارای در کوچک بود مأیوس شدند و دیدند که با خراب کردن در، کل بنا تخریب میشود و صندوق از بین می¬رود، رسماً به دولت وقت (رضا خان پهلوی) گفتند که حکومت روس حاضر است در ازای تحویل گرفتن صندوق شاه اسماعیل، تمام شهرهای آذربایجان را راه آهن بکشد که خوشبختانه دولت نپذیرفت.
حرمخانه از دیگر بناهای این مجموعه تاریخی است، چینی خانه در قسمت شرقی قندیل خانه یا رواق اصلی قرار گرفته که با دو ورودی باریک با دار الحفاظ ارتباط می¬یابد. همانگونه که از اسم آن مشخص است در دوره صفوی محل نگهداری ظروف و وسایل قیمتی زرینه و سیمینه بوده، بعلاوه ظروف سفارشی شاه عباس اول به کشور چین که به اردبیل حمل می¬شده به دستور وی در محل چینی خانه محافظت می¬شده است.

مسجد جنت سرا :

در سمت چپ سرسرای ورودی، مسجد جنت سرا قرار گرفته است. جنت سرا به صورت فضای هشت ضلعی طراحی شده و فاقد محراب است. چنین به نظر می‌رسد که فضای جنت سرا بیش تر برای انجام مراسم صوفیانه و گرفتن مجالس سماع عارفانه بوده و سنگ میدان یا میدان داشی آن هنوز در مجموعه بقعه شیخ صفی الدین موجود است. مسجد جنت سرا در گذشته دور دارای سقف گنبدی بوده که پس از فروریختن در دوره قاجاریه، سقفی چوبی و مسطح روی آن ایجاد شد که بر ۱۶ ستون چوبی استوار شده‌است. مسجد جنت سرا از نمای بیرونی مشرف به صحن داخلی سرسرای عظیمی است که در مقابل آن پنجره مشبک گره چینی نصب شده و در جناحین آن دو نیم قوس در ورودی اتاق متولی قرار گرفته ‌است.

قندیل خانه :

این بخش در حقیقت قسمت اصلی بناست و دقیقاً رو به روی سرسرای ورودی در دو طبقه قرار گرفته‌است. پنج پنجره چوبی در طبقه فوقانی و پنج پنجره در زیر آن نمای بسیار زیبایی را قندیل خانه بخشیده ‌است.

چینی خانه :

چینی خانه در قسمت خاوری قندیل خانه یا رواق اصلی قرار گرفته که با دو ورودی باریک با دارالحفاظ ارتباط می‌یابد. ساختمان چینی خانه دارای چهار شاه نشین و دارای تاقنماهای فوق العاده زیبا و نفیس از نوع مقرنس گچی است که روی آن نقاشی و طلاکاری شده‌است. هماهنگی و توازن رنگ‌ها با سطوح مقرنس از اسلیمها و گل‌های مختلف منظره‌ای شگفت انگیز را ایجاد کرده‌است. این مکان در دوره صفویه محل نگهداری ظروف زرینه، سیمینه و ظروف سفارشی شاه عباس اول از کشور چین بوده‌است.

قبور مختلف مجموعه شیخ صفی الدین اردبیلی :

قبر اول از پشت متعلق به شیخ صفی‌الدین می باشد.
قبر دوم به شیخ صدرالدین موسی پسر شیخ صفی‌الدین اردبیلی تعلق دارد.
قبر سوم شیخ ابراهیم پسر خواجه علی سیاهپوش پسر شیخ صدرالدین موسی می باشد.
مقبره شاه اسماعیل صفوی موسس سلسله صفوی و همچنین مقبره همسر وی نیز در این مکان واقع است.

بخش‌های مختلف مجموعه بقعه شیخ صفی الدین :

بخش‌های مختف بقعه شیخ صفی الدین عبارت‌اند از:
– حرم و دارالحفاظ، مقبره شاهزادگان در جانب شرقی دارالحفاظ
– ایوان بزرگ رو به قبله دارالحدیث که از آثار دوران شاه اسماعیل اول بوده و در دو جانب غربی و شرقی مقبره‌های مسقفی از اولاد و مشایخ صوفیه قرار داشته ‌است.
– چله‌خانه‌های قدیم و جدید که محل جلوس شیخ صفی الدین بوده ‌است.
– مقبره همسر شاه اسماعیل و مادر شاه طهماسب
– مقصوره ای در برابر ایوان دارالحدیث
– محوطه شهید گاه در شمال گنبد دارالحدیث
– محل جلوس شیخ صدرالدین موسی
– حجره‌های مجموعه که از چهل عدد بیشتر بوده است.
– صفه مزارهای برخی از امیران و سران خاندان صفوی
– نانوا خانه یا آشپزخانه و دیگ خانه و حجره های متعلق به آن
– حجره رو به مزار شیخ صفی الدین که آرامگاه مشایخ صوفیه بوده‌ است.
– شربت خانه مجاور چشمه آبی مشتمل بر حوض و محل پختن حلواها و شیرینی‌ها
– خونچه خانه و انبار با حجره‌های فوقانی و تحتانی
– دفترخانه شامل دهلیز و خانه و محوطه ‌ای میان شربت خانه و خونچه خانه
– نقاره خانه که زیر سقف آن سقاخانه بوده و در پشت آن حمام و برخی خانه‌های متعلقه قرار دارد.
– هیمه خانه و زمینی در اطراف آن
– فضای بیرون در آستانه که در مقابل آن کوچه و دکانها قرار داشت.

قالی اردبیل :

فرش بسیار معروفی به نام قالی اردبیل که در آرامگاه وی بوده‌است هم اکنون از گروه مشهورترین قالیهای جهان است که در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت نگهداری می‌شود.

پناهگاه بودن بقعه شیخ صفی اردبیل :

مقبره شیخ صفی‌الدین اردبیلی در عهد صفوی مکانی مقدس به شمار می‌رفت و حکم بست و پناهگاه داشت. کسانی که در آنجا متحصن می‌شدند حتی اگر از جانب شاه محکوم به اعدام بودند، جانشان در امان بود. مثلاً سلطان حسین‌خان شاملو برای حفظ جانش از دست اسماعیل قلی‌بیگ شاملو به این آرامگاه پناه برد.

ثبت در میراث جهانی یونسکو :

آرامگاه و خانگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی در تاریخ ۹ مرداد ۱۳۸۹ به لیست میراث جهانی یونسکو افزوده‌ شد. پیشتر ۱۰ اثر از آثار تاریخی ایران از جمله تخت جمشید ، طاق بستان ، میدان نقش جهان اصفهان ، چغازنبیل ، سلطانیه زنجان ، پاسارگاد و سازه های آبی شوشتر در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیده است.

تاریخچه ساخت و ساز بقعه صفی الدین اردبیلی :

در دوره حکومت شاه اسماعیل تمام انرژی او مصروف ساماندهی اوضاع کشور بود و فرصت و توجه کافی به امر ساماندهی مقابر اجدادش برای او فراهم نشد و فقط اقدام به ساخت بخشی بنام دارالحدیث در بقعه کرد که بعدها این قسمت ویران شده و امروزه آثاری از آن باقی نیست.
از زمان شاه طهماسب اول، ساختمان بقعه توسعه یافت و محل امن و بست نیز به حساب آمد که برای ورود به آن، مراحل و مراتب هفتگانه طریقتی درنظر گرفته شد.
شاه طهماسب اول که جانشین وی بود با ساختن بخشی بنام قندیل خانه مجموعه قبور موجود در بقعه را با سالنی بهم متصل کرد و نظم بخشید.
پس از شروع حکومت صفویه، به سبب ارادت شاهان صفوی به جد خود، واحدهای مختلفی به این مجموعه اضافه شد. به ویژه در دوره شاه عباس اول و از آن جا که وی ارادت فراوانی به شیخ صفی الدین داشت و بسیار به زیارت مقبره وی می‌رفت، برای تکمیل و تزیین این اثر، کارهای فراوانی صورت گرفت. در عصر صفوی، بقعه شیخ با حضور استادان بزرگ عهد صفوی چنان به زیور آراسته شد که هم چنان پس از گذشت چندین قرن به عنوان یکی از مفاخر تاریخی و فرهنگی ایران به شمار می‌آید.
یکی از موارد منحصربه‌فرد این مجموعه این است که این بقعه حاوی ده‌ها اثر بدیع در مضامین مختلف رشته‌های هنری است که از آن جمله می‌توان به عالی‌ترین نوع کاشی کاری معرق و مقرنس و گچ‌بری کتیبه‌های زیبا و نفیس و خط خطاطان بزرگ دوره صفوی همچون میر عماد، میر قوام الدین و محمد اسماعیل، منبتهای ارزنده، نقره کاری، تذهیب و طلاکاری، نقاشی و تنگ بری و غیره اشاره کرد.
توجه شاهان صفویه به این بقعه تا حدی بود که آدام اولیاریوس بقعه را با مساحتی نزدیک به ۲۱ هزار مترمربع به بهشت موعود خداوندی تشبیه می کند. بقعه وسیع و دیدنی شیخ صفی با سقوط سلسله صفویه چنان مورد بی مهری و عناد واقع میشود که هم اینک کل مساحت عرصه و اعیانی این مجموعه کمتر از ۷ هزار متر مربع است و از اشیاء و لوازم نفیس آن جز نامی غرور آور و یادی تلخ برای نسل امروز باقی نمانده است.
در طول قرون گذشته بسیاری از اشیای ارزشمند این بقعه از آن خارج شده و در زمان حاضر بخشی از این اشیا از جمله قالی معروف شیخ صفی زینت بخش موزه های آمریکا ، انگلیس ، روسیه و اروپا است.
در سال ۱۳۸۶ شالوده دروازه اصلی مجموعه تاریخی بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی که از یادگارهای دوران صفویه است و در جریان خیابان کشی ۵۵ سال پیش توسط شهرداری وقت اردبیل ویران و بر روی ویرانه‌های آن میدان و خیابان احداث شده بود ، در طرح ساماندهی حریم بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی و حدف خیابان و میدان کنونی از دل خاک بیرون آورده و مرمت شد.

زندگینامه شیخ صفی الدین اردبیلی :

شیخ صفی‌الدین اردبیلی نیای بزرگ دودمان صفویان از سادات بومی اردبیل و هشتمین نسل از تبار فیروزشاه زرین‌کلاه بوده است. فیروزشاه نیز از سادات بومی کردستان ایران بود که در منطقه مغان سکونت داشت. زبان مادری شیخ صفی‌الدین زبان آذری بود و اشعاری به این زبان در کتاب صفوهالصفا و سلسله النسب سروده‌است.
دودمان صفوی نام خویش را از وی گرفته بودند. او پایه‌گذار خانقاه صفوی در اردبیل بود که با گذشت زمان پیروان بسیاری را به دست آورد.
پدر و اجداد وی در قریه کلخوران اردبیل زراعت داشتند و پیشینیان آنها از قریه رنگین گیلان به اسفرنجان در حدود اردبیل آمده بودند. پدر او امین الدین جبرائیل نام داشت و می‌گویند با وجود مکنتی که از راه کشاورزی به هم رسانیده بود، علاقه به عزلت و انزوا داشت و از معاشرت با خلق اجتناب می‌ورزید.
او در زمان خویش مورد بزرگداشت مردم بود و مردم آن سامان او را به نام پیر و رهنما پذیرا بودند. از او دیوانی به زبان آذری در دست است. شیخ صفی هم‌زمان با الجایتو ایلخان مغول می‌زیست و سلطان محمد الجاتیو، معروف به خدابنده، با وی با حرمت تمام سلوک می‌کرد.
می‌گویند این ایلخان مغول، وقتی بنای شهر سلطانیه خویش را تمام کرد، در ضمنِ سایر مراسم و تشریفات، مشایخ و علماء عصر را هم در آنجا به مهمانی خواند. چون طعام پیش آوردند، شیخ صفی الدین اردبیلی و شیخ علاءالدوله سمنانی در دو جانب سلطان نشسته بودند. شیخ صفی الدین غذایی نخورد، اما شیخ علاءالدوله ابایی نکرد. سلطان پرسید که اگر طعام ما حرام بود؛ شیخ علاءالدوله چرا خورد؟ صفی الدین جواب داد شیخ علاءالدوله دریاست؛ دریا را هیچ چیز نمی‌آلاید. شیخ علاءالدوله هم گفت شیخ صفی شاهبازست، به هر طعمه‌ای میل نمی‌کند. این روایت که در آثار صوفیه تا حدی به تواتر نقل شده‌است، حرمت شیخ را در نزد بزرگان عصر خویش نشان می‌دهد.
شیخ صفی خود پیشتر پیرو شیخ زاهد گیلانی بود و دختر او فاطمه خاتون را نیز به زنی گرفته بود. زهد و ساده ‌زیستی او با وجود داراییش در آن زمان نامور بود. شیوه زندگی و گیرایی او و نام آوری خانقاهش به زودی برای او و فرزندانش پیروانی را از شام و ترکیه و بخش‌های دیگر ایران فراهم ساخت.
صفی الدین به سبب کثرت ریاضت و مخصوصاً به جهت افراط در روزه و اجتناب از حیوانی، در اواخر عمر تدریجاً ضعیف و مکرر بیمار شد. در آخرین روزهای بیماری، در اثر ضعف شدید، تقریباً از سخن گفتن هم بازماند. در روز دوشنبه دوازهم محرم سنه ۷۳۵ قمری، بعد از نماز صبح، در سن هشتاد و پنج سالگی وفات یافت و روز بعد به وقت نماز ظهر، در مجاورت خلوت خانقاه خویش دفن شد.