حمام خان سنندج

حمام خان در ضلع شمالی بازار سرپوشیده سنندج در مجاورت مسجدی به نام داروغه قرار دارد. این حمام از گذشته تاکنون با توجه به موقعیت خاص آن با بازار ارتباط نزدیک داشته است. راه‌های دسترسی به این بنا از خیابان‌های انقلاب و طالقانی و از سمت میدان انقلاب امکان پذیر است.
از سمت خیابان چهارباغ و کوچه‌های پشت بازار و از سمت شمال میدان سنندجی نیز می توان به حمام خان دسترسی پیدا کرد. به عبارتی حمام در بافت قدیمی و هسته مرکزی شهر واقع شده است. بافت قدیمی شهر سنندج دارای محلات متعددی است که به تبع آن حمام‌های مختلفی در آنها قرار داشته و شماری از آنها هم باقی مانده که از جمله می توان به حمام خان اشاره کرد.
به نظر می رسد این بنا یکی از مکان‌های عالی و باشکوه شهر سنندج با توجه به سنگ نوشته آن مربوط به دوره حاکمیت امان الله خان اردلان والی کردستان بوده و کار ساختمانی آن در سال ۱۲۲۰ هجری قمری به اتمام رسیده است. این بنا بعدها به سبب تملک آن به وسیله امین التجار در سال ۱۲۹۵ هجری قمری در دوران حکومت فرهاد میرزای معتمدالدوله که عموی ناصرالدین شاه بود بازسازی و مرمت عمده به ویژه تزئینات آهک بری آن تجدید شده است.
معماری حمام خان به سبک حمام‌های دیگر ایرانی بوده و دارای بخش‌های مختلفی است که ازجمله آنها سردر ورودی، هشتی، سربینه یا حمام سرد، میان در، بینه یا حمام گرم، خزینه، خلوتی، سرویس‌های بهداشتی، آب انبار اضافی و تون است.
ترکیب بندی فضاهای حمام توأم با آب نماها یا حوضهای زیبا و استفاده از آب قنات برای استفاده قابل تأمل است، به ویژه که در دو سکوی این حمام دو آب نما وجود داشته که احتمالا در زمان امین التجار پر شده بودند و در پی گردی و کار مرمت کشف شدند. هرچند که تمام سنگها و فواره آنها از بین رفته بودند ولی براساس قرائن و شواهد بازسازی شدند و این مسأله یکی از ویژگی‌های بارز حمام خان است.
در کنار آن استفاده از فضاهای کفش کن در زیر سکوها، هم ابتکاری جالب توجه است. به طور کلی حمام در بخش سرد دارای سه آب نما و در بخش حمام گرم دو آب نما و در هر یک از خلوتی‌ها آب نمایی در کف تعبیه شده است. کف حمام سنگ مرمر است و ازاره و درپوش حمام سرد، سنگ تیشه ای منطقه است، هرچند که به طور دقیق کف سکوهای حمام از ترکیب حمام سرد مشخص نبود ولی برای همخوانی بیشتر از سنگ تیشه ای استفاده شده است.
سقف تمام فضاهای حمام از ترکیب طاق و گنبد است که در استحکام و ایستایی ساختمان بسیار مؤثر بوده است و مصالح مورد استفاده نیز بیشتر از سنگ و آجر و آهک به صورت بسیار گسترده است و ملات آبی در این ساختمان نقش اول را داشته است.
نقش پرندگان به صورت جفت و همچنین نقش شیر و طاووس ‌های آهکبری شده کم نظیر در حمام‌های گرم و سرد در دو طرف به طور قرینه استفاده شده که در دو طرف سردر ورودی قرار گرفته اند. در اضلاع دیگر نیز نقش‌های اسلیمی، گل و بته، گل و بلبل در کنار بندی‌های سقف گنبدها ترکیب شده اند.
کاشیکاری در نقش‌های آهکبری زینت بخش حمام سرد است. بر روی تمام پایه‌ها و همچنین ازاره دیوار سکوهای این بخش از کاشیکاری هفت رنگ با طرح‌های اسلیمی بر روی پایه و روی دیوارها طرح شکار و نبرد شیر و اژدها کار شده است. هرچند مقداری از کاشیکاری تخریب شده است ولی بخش‌های قابل توجهی از آنها باقی مانده است، البته در کاشیکاری‌ها از طرح شکار و نبرد شیر و اژدها، طرح‌های گل و برگ و بلبل مرسوم قاجاری و گل‌های به سبک و فرم طبیعی به صورت قرینه در قسمت هایی از ازاره دیوار سکو استفاده شده است.
به طور کلی کاشیکاری حمام خان در نوع خود قابل توجه و حتی کم نظیر است زیرا نقش کاشیکاری مسجد، مدرسه دارالاحسان، نقوش و طرح‌های متفاوتی دارد و در اینجا استادکاران با توجه به وضع فکری و همچنین نیازهای فضای حمام درشیان خان از طرح‌های دیگری استفاده کرده اند.
کتیبه‌های داخل آهنگری‌های اضلاع شمالی و جنوبی سکوهای سربینه گویای این امر است که تاریخ آنها مربوط به سال ۱۲۵۹ هجری قمری است. این آهنگری‌های دوره نخست تقریباً به صورت عمده در زیر لایه جدید قرار می گیرد، به جز مواردی که در سکوهای شمالی و جنوبی سربینه باقی مانده است.
حمام خان سنندج در سال ۱۳۷۷ از سوی اداره کل میراث فرهنگی وقت تملک گردید و کار مرمت و حفاظ آن از سال ۱۳۷۸ آغاز شد.

موزه حمام خان سنندج :

حمام خان سنندج تبدیل به موزه ای شد که در آن ماکت هایی از چگونگی آداب شستشو و استفاده از حمام به عنوان استراحتگاه به نمایش در آمده است. این موزه به نوعی فرهنگ مردم گذشته را در مورد شستشو و بهداشت نشان میدهد.