درباره عصارخانه شاهی اصفهان

عصارخانه یعنی همان کارخانه روغن کشی و عصارخانه شاهی در سال ۱۰۲۱ هجری قمری در دوره شاه عباس اول و هم‌زمان با احداث بازار بزرگ اصفهان، در ابتدای بازار مخلص و در جوار بازار تفنگ‌سازها بنا شده است.
عصارخانه شاهی اصفهان با مساحت تقریبی ۵۰۰ مترمربع و زیربنای ۸۵۰ متر مربع، یکی از آثار مهم تاریخی و گردشگری اصفهان است که در میدان امام، بازار بزرگ اصفهان، در ابتدای بازار مخلص (بازار مرکزی طلا) قرار دارد.
از سال ۱۳۴۰ تا سال ۱۳۴۹ خورشیدی برای حرکت دادن تیر بزرگ و چرخش سنگ آسیاب، از موتور برق استفاده شده و بعد از آن زمان، به دلیل صنعتی شدن این حرفه و وجود تجهیزات مکانیزه، ادامه کار مقرون به صرفه نبوده و عصارخانه به مدت ۳۰ سال تعطیل شده است؛ تا اینکه در سال ۱۳۷۹ سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان، عصارخانه را از مالک اعیانی آن خریداری و از سال ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۲ اقدام به مرمت و ساماندهی آن نموده است.

معماری عصارخانه شاهی اصفهان :

عصارخانه شاهی اصفهان در یک طبقه با ارتفاع حدود ۱۱ متر است و سه فضای گنبدی شکل با مقطع کجاوه ایجاد شده که سقف‌ها به سبک طاق و چشمه و نورگیرهای سقف، روشنایی عصارخانه را تأمین می‌کنند، دلیل ساخت سقف گنبدی شکل به دلیل خنک نگه داشتن محل برای نگه‌داری روغن موجود در عصارخانه بوده است.
دیوارها و سقف خشتی بوده و به دلیل کاربری آن بدون کاربندی، قاب‌سازی، تزئینات و پنجره ساخته شده است، فضای اصلی دارای پنج قسمت پیشخوان، بارانداز، شترخوان، گرم‌خانه و تیرخانه بوده است.
در حال حاضر قسمت پیشخوان (ورودی عصارخانه)، بارانداز (محل تخلیه و نگه‌داری دانه‌ها) و شترخوان (محل نگه‌داری شترهای عصارخانه) از بین رفته‌اند.
قسمت شرقی عصارخانه در دو طبقه ساخته شده و طبقه بالایی معروف به گرم‌خانه که از این محل به منظور پاک کردن و بو دادن دانه‌های روغنی استفاده می‌شده، باقی مانده است.
از دیگر قسمت‌های باقی ‌مانده، محل نگه‌داری خمره‌های حاوی روغن در طبقه زیرین و یک اتاق هشت‌ضلعی است، در قسمت مرکزی که به دلیل وجود تیرهای روغن‌گیری به آن تیرخانه می‌گفتند، سنگ‌های آسیابی قرار دارد که جنس این سنگ‌ها از نوعی سنگ سخت از معدن لاسو ساخته شده است.
در وسط سنگ افقی آسیاب سوراخی است به نام توره که تیر چوبی استوانه‌ای شکلی به نام میله قرار دارد، سنگ عمودی که بزرگ‌تر است به وسیله یک تیر چوبی بلند از چوب درخت زبان گنجشک و یا وسک ساخته شده و لکه نام دارد و به شتر عصاری بسته می‌شده است.
شتر عصاری نر بوده و با پشته‌ای مرکب از گونی، کرباس و زنجیر به تیر لکه بسته می‌شده است تا بتواند سنگ آسیاب را به گردش درآورد، به علاوه اینکه چشمان شتر را در حین گردش حول سنگ آسیاب می‌بستند تا دچار سرگیجه نشود.

تاریخچه عصاری در ایران :

به عقیده باستان‌شناسان و بر حسب قرائن و شواهد به دست آمده، تولید روغن از دانه‌های گیاهی در ایران از حدود ۷ هزار سال پیش وجود داشته و به صورت ابتدایی و با ابزارهای ساده تهیه می‌شده است.
استفاده از روغن تولید شده از عصارخانه‌ها در مساجد، مکتب‌خانه‌ها و منازل منجر به این شده بود که این بناها نزد مردم محترم و مقدس باشند.
درباره تقدس عصارخانه نزد مردم گفته شده که چون تیرهای چوبی عصارخانه معمولاً ۱۰ تا ۱۲ متر طول داشتند و جابه‌جایی و حرکت دادن آنها در کوچه‌های تنگ و پر پیچ شهر دشوار بوده، هر کجا که حرکت تیر چوبی با دیوار یا مانعی برخورد و آنجا را تخریب می‌کرد، این خسارت‌ها نه تنها اعتراضی از جانب مالکان ساختمان‌ها و عمارت‌ها به همراه نداشت بلکه صاحب‌خانه این تخریب را مبارک قلمداد و به خاطر آن سور می‌داد.