مسجد جامع سمنان

مسجد جامع سمنان یکی از کهن ترین آثار تاریخی به جامانده از دوران اسلامی این شهر می باشد که در واقع نشانگر رشد و نبوغ هنر معماری مردم این شهر به شمار میرود. این مسجد تاریخی در ضلع جنوبی خیابان امام خمینی، حدفاصل خیابان کهنه دژ و بازار سنتی سمنان قرار دارد. مسجد امام سمنان و آستان امامزاده یحیی بن موسی سمنان در نزدیکی مسجد جامع واقع هستند.
در طول زمان تغییرات و تحولات زیادی در این مسجد بوجود آمده است. گمانه زنیها بر این قرارست که این مسجد در قرن نخست هجری و بر روی خرابه‌های آتشکده بنا شده است. درعین حال بر اساس متون تاریخی به قرن سوم هجری تعلق دارد. بنای اولیه مسجد از آثار دوران اسلامی است که در دوره سلجوقی، ایلخانی و تیموری گسترش یافت.

معماری مسجد جامع سمنان :

این یادمان تاریخی شامل چندین فضای معماری است. صحن، ایوان بزرگ، مقصوره غربی و سه شبستان شمالی، جنوب و شرقی. ایوان بزرگ ۲۱ متر ارتفاع دارد و از آثار خواجه شمس الدین علی بالیچه سمنانی وزیر شاهرخ تیموری است.
مناره مسجد جامع سمنان یکی از منار‌های تاریخی ایران متعلق به دوره سلجوقیان به شمار می‌رود که در گوشه شمال شرقی مسجد جامع قرار دارد.

تاریخچه ساخت مسجد جامع سمنان :

صنیع الدوله در کتاب مرآت البلدان در این باره می‌نویسد: در زمان خلافت علی بن ابیطالب، ایشان فرمودند که از کوفه تا بخارا ۱۰۰۱ مسجد بنا کنند، در حکومت عبدالله بن عمر، ثروتمندان سمنان مسجد کنونی این شهر را ساختند ولی این بنا دارای چندان شکوهی نبود. پس از آن بارها افراد زیادی بر بنای ابتدایی افزودند، مانند گنبد باختری وشبستان شمالی را با مار خواجه‌وند را خواجه ابوسعید سمنانی و خواجه نظام‌الدین در دوران سلطنت سنجر سلجوقی ساختند و شبستان جنوبی را شیخ رکن‌الدین علاءالدوله سمنانی در زمان وزارت ارغون‌خان بنا نمود و چون خرابی به وجود آمده بود، در زمان فتحعلی شاه، ذوالفقارخان به تجدید آن پرداخت. مسجد خاوری را خواجه کیقباد بن ملک شرف‌الدین سمنانی ساخته و ایوان متصل به گنبد را خواجه عزالدین محمد بالیچه سمنانی وزیر میرزا شاهرخ بنا کرده.

مناره مسجد جامع سمنان زیباترین بنای قرن پنجم :

مناره سلجوقی مسجد جامع سمنان قدیمی ترین منار جنبان ایران می باشد. در مرکز این منار محوری چوبی قرار دارد که با تکان دادن آن کل منار حرکت میکند. مناره مسجد جامع سمنان یکی از منارهای تاریخی ایران متعلق به دوره سلجوقیان به شمار می‌رود که در گوشه شمال شرقی مسجد جامع قرار دارد.

معماری مناره :

مناره در گوشه شمال شرقی شبستان شمالی مسجد بدون سکو مستقیما روی زمین واقع شده است. ارتفاع مناره مسجد جامع سمنان از سطح زمین ۳۱٫۲۰ متر می‌باشد و از روی بام به ارتفاع ۲ متر کتیبه‌ای با طرح و نقش بسیار زیبا از آجر و با خط کوفی تزئین شده‌است.
برای رسیدن به مدخل منار باید از یک راهرو منکسر تنگ و کم ارتفاعی عبور کرد که توسط خواجه ابوسعید سمنانی و خواجه نظام الدین بختیار سمنانی در دوره سلطان سنجر سلجوقی هنگام احداث شبستان مزبور ساخته شده است.
ارتفاع کلی منار ۲۸٫۵ متر است که از این ارتفاع ۲۴٫۵ متر آن شامل میله منار تا انتهای مقرنسها و قاعدتا مأذنه و ۴ متر دیگر شامل مأذنه و قسمت فوقانی آن می باشد.
علی رغم ارتفاع زیاد منار به دلیل پنهان شدن حدود ۷٫۵ متر از بخش زیرین در بین شبستان و بناهای مجاور، آن چنانکه باید عظمت و ارتفاع بلند آن جلوه گر نیست. قسمت تحتانی منار تا نزدیک کتیبه زیرین تقریبا استوانه ای است و از آنجا به بالا به صورت موزونی به فرم مخروط ملایم در آمده تا زیر مقرنسهای مأذنه ادامه می یابد. مأذنه زیبای منار با واسطه دو ردیف مقرنس پر کار بر فراز بنا قرار گرفته است ، معماری این مأذنه دارای سبک صفوی است.
از مقایسه مأذنه این منار با منارهای هم زمان چون منار سنگ بست در ۳۵ کیلو متری مشهد که دارای مأذنه ای نسبتا سالم است می توان یقین نمود که مأذنه قدیمی منار سمنان به مرور زمان و با سوانح طبیعی چون زلزله از بین رفته و در دوره صفویه همزمان با تعمیرات مسجد جامع به احداث این مأذنه همت گماشته اند.
نقشه مأذنه به فرم هشت ضلعی است که اطراف آن با نرده های زیبایی مزین به گره بندی هایی به سبک صفوی محصور گشته است. استقرار سقف بزرگ هشت ضلعی با لبه های مضرس طرح دار بر فراز آن، از نفوذ باران به داخل مأذنه و منار جلوگیری می کند، ادامه منار از مأذنه خارج شده و به قپه کوچکی ختم می شود. پلکانهای مارپیچی منار بر عکس عقربه های ساعت حول محور آجری یا دکل پیچیده و تا قاعده مأذنه ادامه می یابد. تعداد پله ها حدود ۹۱ عدد است.

مسجد جامع سمنان و اعتقادات مردمی :

عظمت و زیبایی و گیرایی منار مسجد جامع به حدی است که مردم سمنان را وادار می سازد که حالتی تقدس گونه نسبت به آن داشته باشند و اعتقادات خاصی نیز پیرامون آن در فولکور مردم باقی است، از جمله اینکه بالا رفتن از منار می تواند آرزوی شخص را برآورده سازد زیرا جهت منار شبیه فلشی است که هدف آن مرکز آسمان می باشد. این منار بواسطه اهمیتش با وجود پیوستگی آن با بنای مسجد جامع دارای شماره ثبت جداگانه ای است .