منطقه نمونه گردشگری چشمه علی – دامغان

چشمه علی که نام اصلی آن بنا به نوشته مورخین علی بولاغ است در شمال غربی دامغان و در مسیر راه دامغان – کیاسر ـ ساری و به فاصله ۳۰ کیلومتری از دامغان قرار گرفته است.
در اطراف آن باغات و کوه های زیبا و سرسبزی وجود دارد که از آب چشمه علی آبیاری می شود. این چشمه از لحاظ تقسیمات جغرافیایی در حوزه دهستان رودبار قرار دارد و دارای دو دریاچه می باشد که اولی در شمال و دیگری در جنوب عمارت فتحعلی شاه قرار دارد. دریاچه شمالی بر تپه خاکی هموار با سنگ و شن متصل است که قسمت اعظم آب چشمه از این قسمت خارج می شود.
این منطقه تفریحی در دوره حکومت فتحعلیشاه قاجار با ساخت عمارتهایی زیبا در باغ به عنوان تفرجگاه تابستانی مورد استفاده قرار می‎گرفت. این باغ شامل مجموعه‎هایی چون مسجد و حمام (جبهه غربی دریاچه و نزدیک به عمارت فتحعلیشاهی)، باغ، استخر، کوشک فتحعلیشاهی و نقاط دیدنی دیگر می‎باشد.
بناهای موجود در باغ شامل عمارت قراول خانه با بنایی خشتی و دیگری نشیمن‎گاه شاهان قاجار که در دو طبقه (آجری) و دارای ایوان محصور است که منظر بسیار عالی از دریاچه و باغهای اطراف دارد.
این عمارت بر روی شالوده سنگی و در داخل یک دریاچه طبیعی قرار گرفته است. در اطراف دریاچه چشمه‌های زیادی است که از آنها آب خارج می شود و همین چشمه، آب شهر دامغان را تامین می‎کند. با توجه به شواهد تاریخی در گذشته به دلیل وجود چندین مجرای آب در این باغ به آن عالی بولاغ یا هزارچشمه می‎گفتند که این چشمه به دلیل فشار بسیار قدرتمند آب زیرزمینی همواره، حتی در فصول خشکسالی، جریان داشته است.

معماری چشمه علی دامغان :

بنای چشمه علی شامل دو قسمت است یکی عمارت قراولخانه که بنایی خشتی است و معماری صفوی دارد و در زمان آغا محمدخان قاجار مورد استفاده قرار می‌‌گرفت و دیگری سازه درون آب دو طبقه و اجری است که شالوده سنگی دارد و در داخل یک دریاچه طبیعی قرار گرفته است.
این بنا مربوطه به دوره فتحعلی شاه است. این پادشاه که در دامغان متولد شده بود، هر‌ساله ایامی را به عنوان تعطیلات در کنار این چشمه می‌گذراند.
دیرینگی سازه‌های درون مجموعه به روزگار صفویان می‌رسد اما کاربری تفریحی آن بیشتر در روزگار قاجار بوده است.
بنای سردرمجموعه چشمه علی دامغان که به نام آغا محمدخان معروف شده است به احتمال بسیار زیاد مربوط به همان دوره ابتدای دوران قاجار باشد که کلیت مجموعه شکل گرفته است. اما باتوجه به شکل ونوع معماری احتمالاً به دوره‌های پیش از قاجاریه ( صفویه) برسد. در اسناد مربوط به ثبت مجموعه چشمه علی دامغان که مربوط به سال ۱۳۴۸ می‌باشد نیز ساخت بنای اصلی سردر را مربوط به دوره صفوی دانسته‌اند.

وجه تسمیه چشمه علی و باورهای مردمی :

آب این چشمه از مجموعه چشمه‌هایی که کف استخر غربی و پای چنار قدیمی بیرون می‌آید تامین می‌شود. قدمت ویژگی‌های طبیعی آن باعث شده است تا مورد احترام مذهبی تاریخی بین مردم منطقه باشد. ازاین‌رو اسطوره‌ها و روایات مذهبی نیز برای آن نقل می‌کنند از جمله اینکه این چشمه را حاصل از کوبیدن سم اسب حضرت علی به زمین می‌دانند و از‌این‌رو نام این چشمه را چشمه‌علی نامیده‌اند.
این عقاید مذهبی باعث شده است تا مردم به ریشه‌های درخت چنار کهنسالی که در کنار چشمه اصلی قرار دارد دخیل ببندند و آرزو کنند.
اما از طرفی نویسنده کتاب تاریخ و جغرافیای سمنان نام این چشمه را در اصل “الی بلاغ “(پنجاه چشمه‌) که واژه‌ای است ترکی می‌داند که به تعدد چشمه‌های کوچک و بزرگ در کنار هم در این چشمه دلالت می‌کند.

تاریخچه ساخت بنای چشمه علی :

در قسمت جنوبی مجموعه چشمه علی ساختمانی قرار دارد که توسط آغامحمد خان قاجار ساخته شده است. درسمت شمالی و در داخل دریاچه به فاصله قریب پانصد متر از تپه‌های آبده، ساختمانی است دو طبقه و دارای ایوان محصور در آب که توسط فتحعلی شاه قاجار ساخته شده است.
طبقه فوقانی و تحتانی از دو طرف باز است و هر‌کس در آن بنشیند دو طرف دریاچه را می‌تواند مشاهده نماید. در تاریخ آمده است چون فتحعلی شاه قاجار در مولود خانه دامغان دیده به جهان گشود پس از رسیدن به سلطنت‌، علاقه زیادی به محل تولد خود پیدا کرد و چند دفعه به دامغان سفر نمود.
وی در سفری که برای جلوگیری از پیشرفت نادر میرزا پسر شاهرخ نادری در مشهد‌، به طرف خراسان می رفت در چشمه علی توقف کرده و دستور ساخت عمارتی را بدون فوت وقت داد. در مراجعت با مشاهده عمارت چشمه‌علی‌، شعف و شادمانی وی را فرا می‌گیرد و شعرای وقت نیز فرصت را غنیمت شمرده و اشعار بسیار زیبایی را می‌سرایند و حکاکان آنها را بر سنگ حک کرده و در عمارت نصب می‌کنند.

ساخت مسجد :

پس از ساخت عمارت فوق‌، شاه اعلام کرد: “این عمارت کعبه ثانی نیاز دارد” و دستور داد مسجدی در کنار چشمه بسازند. پس در آن مسجدی در جوار عمارت‌، با طاق رومی ساخته شد که تا چندین سال قبل آثاری از آن مشاهده می‌شد. فتحعلی شاه در آن زمان دستور داد وقف نامه‌ای را برای چشمه‌علی بر دو سنگ حک و در مسجد نصب نمایند ولی به دلیل عدم کارایی و مخروبه شدن مسجد‌، آثار باقیمانده تخریب و مجدداً در همان محل مسجدی زیبا احداث شد.

بنای تاریخی چشمه علی دامغان در سال ۱۳۴۸ توسط وزارت فرهنگ و هنر با شماره ۸۳۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

توضیحات تکمیلی :

– مکانی دیگر بنام چشمه علی در شهر ری استان تهران وجود دارد که آنجا نیز مورد علاقه فتحعلی شاه قاجار بوده است و حجاریهایی در آن وجود دارد.
– با وجودی که این منطقه از سال ۱۳۸۶ خورشیدی به عنوان منطقه‌ نمونه‌گردشگری شناخته شده است اما عملا در اطراف عمارت نیز هیچ‌گونه نظارتی صورت نمی‌گیرد و گردشگران در کنار دیوارهای آن حتی آتش‌ روشن می‌کنند. از گردشگران عزیز تقاضا میشود برای حفظ این مجموعه تاریخی از درست کردن آتش بپرهیزند.
– بسیاری از کسانی که برای تفریح و تفرج به محل عمارت می‌آیند در درون استخر این عمارت به شنا کردن می‌پردازند که غیر از اینکه باعث آسیب دیدن این بنا می‌شود منظربدی هم دارد. لطفا در این مکان شنا نکنید و از جاذبه های تاریخی ایران زمین حفاظت نمایید.